รศ.นพ.อารี ตนาวลี การเปลี่ยนข้อตะโพกคืออะไร การเปลี่ยนข้อตะโพกแบบทั้งหมด (Total hip replacement) คือการเปลี่ยนส่วนของกระดูกที่ตายหรือเสื่อมออก แล้วแทนที่ด้วยข้อเทียม (Prosthesis) ชุดข้อตะโพกเทียมประกอบไปด้วย 3 ส่วนคือ ส่วนหัวของกระดูกต้นขาที่มีลักษณะคล้ายลูกบอล ส่วนเบ้า และส่วนก้านที่จะถูกยึดอยู่ในโพรงกระดูกต้นขา โดยทั่วไปแล้วส่วนนอกของเบ้าทำจากโลหะและส่วนในทำจากพลาสติกชนิดที่แข็งแรงเป็นพิเศษ หรือทั้งส่วนนอกและส่วนในทำจากพลาสติกทั้งคู่ และส่วนหัวที่มีลักษณะคล้ายลูกบอลทำจากโลหะ การคัดเลือกวัสดุที่ใช้ทำข้อเทียมจากโลหะและพลาสติกนี้มีวัตถุประสงค ์เพื่อให้มีการเคลื่อนไหวคล้ายคลึงการเคลื่อนไหวขอข้อจริงมากที่สุด ข้อบ่งชี้ในการทำผ่าตัด เนื่องจากมาตรฐานการยอมรับข้อบ่งชี้ในการทำผ่าตัดเปลี่ยนข้อตะโพกเทียมมีความแตกต่างกันในบางประเทศ แต่เป้าหมายที่สำคัญของการทำผ่าตัดเปลี่ยนข้อตะโพกเทียม คือทำให้อาการปวดบรรเทาหรือหายไป และทำให้ผู้ป่วยมีความสามารถปฏิบัติภารกิจประจำวันได้ดียิ่งกว่าก่อนการผ่าตัด ซึ่งผู้ป่วยเหล่านี้ควรผ่านการรักษาโดยวิธีไม่ผ่าตัดแล้วพอสมควรและอาการไม่ดีขึ้น(1) ดังนั้นข้อบ่งชี้ในการทำผ่าตัดเปลี่ยนข้อตะโพกเทียมจึงขึ้นกับปัจจัยหลาย ๆ อย่าง เช่น ความสามารถทนความเจ็บปวดของผู้ป่วย สภาพการดำเนินชีวิตประจำวันของผู้แต่ละราย รวมถึงการที่มีผู้ช่วยเหลือดูแลผู้ป่วยที่บ้านหรือไม่ ข้อบ่งชี้ชัดเจน (definite indications) การผ่าตัดเปลี่ยนข้อตะโพกเทียมสามารถทำให้ผู้ป่วยหายปวดและมีคุณภาพชีวิตดีขึ้นได้ แต่ก็มีข้อเสียคือข้อเทียมต้องหลุดหลวมในเวลาต่อมา ซึ่งทำให้ผู้ป่วยต้องมารับการผ่าตัดใหม่อีกครั้ง ดังนั้นการเลือกผู้ป่วยมาทำผ่าตัดจึงควรจะต้องมีข้อบ่งชี้ที่ชัดเจน ซึ่งข้อบ่งชี้ชัดเจนเป็นข้อบ่งชี้ที่ศัลยแพทย์ออร์โธปิดิกส์ส่วนใหญ่เห็นร่วมกันว่ามีความเหมาะสมที่จะทำผ่าตัดเปลี่ยนข้อตะโพกเทียม ที่สำคัญ ดังนี้ 1. โรคข้อตะโพกเสื่อม (osteoarthritis of the hip) ในระยะท้าย หรือไม่ดีขึ้นจากการรักษาวิธีไม่ผ่าตัดมาเป็นเวลานานพอสมควร 2. โรคข้ออักเสบเสื่อม (inflammatory arthritis) ของข้อตะโพก ในระยะท้าย หรือระยะที่ทำให้เกิดอาการปวดมากจนทนไม่ได้และไม่บรรเทาจากการรักษาแบบไม่ผ่าตัด(2) ซึ่งอาจเกิดจากโรค ข้ออักเสบรูมาตอยด์ (rheumatoid arthritis) หรือ inflammatory arthritis ต่าง ๆ 3. โรคข้อตะโพกเสื่อมชนิด posttraumatic arthritis ในระยะท้าย เช่นกระดูก femoral neck หัก แล้วเกิดข้อเสื่อมตามมา หรือผู้ป่วยเคยมีกระดูกเบ้าตะโพกแตกแล้วได้ผลการรักษากระดูกหักไม่ดี(3) 4. โรคหัวกระดูกฟีเมอร์ขาดเลือดมาเลี้ยง (avascular necrosis of the femoral head) ในระยะท้าย หรือทำให้เกิดอาการปวดมากจนทนไม่ได้ ซึ่งผู้ป่วยที่พบบ่อยมักมีสาเหตุจากการดื่มสุราจัดเป็นเวลานาน (chronic alcoholism) หรือได้รับยากลุ่มสเตียรอยด์เป็นเวลานาน (chronic steroid usage) 5. โรคความผิดปกติของข้อตะโพกที่ทำให้ส่วนหัวของข้อตะโพกไม่อยู่ในเบ้าตามปกติ เช่น hip dysplasia หรือ hip subluxation หรือ hip dislocation ซึ่งอาจเป็นชนิด congenital หรือ posttraumatic injury ก็ได้
ข้อบ่งชี้สัมพัทธ์ (relative indications) เนื่องจากศัลยแพทย์ออร์โธปิดิกส์บางท่านมีแนวทางการเลือกผู้ป่วยมาทำผ่าตัดเปลี่ยนข้อตะโพกเทียมที่แตกต่างไป จึงมีข้อบ่งชี้สัมพัทธ์สำหรับการทำผ่าตัด THA ซึ่งอาจไม่ได้ใช้ทั่วไปสำหรับแพทย์ทุกท่าน ทั้งนี้ข้อบ่งชี้สัมพัทธ์นี้มักเลือกใช้กรณีภาวะเกิดกระดูกหักบริเวณส่วน femoral neck ซึ่งมีลักษณะต่อไปนี้(4) 1. มีโรคของข้อตะโพกร่วมด้วยในข้างเดียวกัน หรืออีกข้างหนึ่ง 2. ในผู้ป่วยสูงอายุ ซึ่งคาดว่าการรักษาวิธีอื่นอาจได้ผลไม่ดี 3. กระดูกหักแล้วไม่ติด หรือได้รับการยึดกระดูกที่หักด้วยวิธีอื่นแล้วล้มเหลว
ข้อห้ามในการทำผ่าตัด ข้อห้ามในการทำผ่าตัดเปลี่ยนข้อตะโพกเทียมที่สำคัญมีคือ ข้ออักเสบติดเชื้อในระยะที่ยังอักเสบอยู่ เนื่องจากการที่มีข้อเทียมอยู่ในบริเวณที่อักเสบติดเชื้อจะทำให้ร่างกายไม่สามารถกำจัดเชื้อที่เป็นสาเหตุออกได้ และมักเกิดปัญหา bone resorption และติดตามมาด้วยข้อเทียมหลุดหลวม(1,5) นอกเหนือจากนี้แล้วอาจพิจารณาเป็นข้อห้ามเป็นราย ๆ ไปตามดุลยพินิจของศัลยแพทย์ออร์โธปิดิกส์ผู้รักษา(1,2,6) คือ
เทคนิคการยึดข้อตะโพกเทียมไว้กับโพรงกระดูก ทำได้สองวิธีคือ ใช้ซีเมนต์ชนิดพิเศษที่ใช้สำหรับยึดกระดูก และไม่ใช้ซีเมนต์ในกรณีที่ใช้ข้อเทียมชนิดที่มีพื้นผิวแบบขรุขระ (Porous) บริเวณร่องของผิวที่ขรุขระนี้จะเป็นบริเวณที่เนื้อกระดูกฝังตัวเข้าไป ทำให้เกิดการสร้างกระดูกบริเวณรอบๆก้านข้อเทียมและโพรงกระดูก จึงส่งเสริมการยึดติดกับโพรงกระดูกแน่นมากยิ่งขึ้น
ควรเตรียมตัวก่อนผ่าตัดอย่างไร หากต้องรักษาโดยการผ่าตัด แพทย์จะมีการกำหนดวันผ่าตัดล่วงหน้า มีการตรวจร่างกายเบื้องต้นเพื่อตรวจสอบว่าท่านไม่มีปัญหาสุขภาพอย่างอื่นเช่น โรคเบาหวาน หรือโรคความดันโลหิตสูง และต้องทำการรักษาโรคดังกล่าวให้อาการคงที่ก่อนผ่าตัด
ในวันผ่าตัดพยาบาลจะให้น้ำเกลือเพื่อใช้สำหรับให้ยาระหว่างการผ่าตัด โดยทั่วไปแล้วการผ่าตัดใช้เวลาประมาณ 2-4 ชั่วโมง ระยะเวลาการผ่าตัดจะเร็วหรือช้าขึ้นอยู่กับความรุนแรงของการอักเสบของข้อตะโพก ขณะผ่าตัดและหลังผ่าตัดประมาณ 1-2 วัน จะต้องใส่สายสวนปัสสาวะไว้ประมาณ 1-2 วันหลังผ่าตัด และขณะผ่าตัดจะมีการพันผ้ารัดขาและสายรัดห้ามเลือดไว้ ขั้นตอนการผ่าตัดเริ่มจากลงมีดที่ด้านข้างของตะโพก
ตัดส่วนหัวของกระดูกต้นขาออก เตรียมโพรงกระดูกสำหรับใส่ข้อเทียม ทดลองใช้ตัวลองข้อเทียมเพื่อเลือกขนาดที่เหมาะสม
และทดสอบการเคลื่อนไหว ตามด้วยใส่ข้อเทียมส่วนก้านในโพรงกระดูกต้นขา
และต่อส่วนหัวของข้อเทียมเข้ากับส่วนก้าน เทคนิคการยึดข้อเทียมอาจใช้ซีเมนต์หรือไม่ใช้ซีเมนต์ก็ได้ขึ้นอยู่ชนิดของข้อเทียมที่ใช้
ซึ่งขึ้นอยู่กับดุลยพินิจของแพทย์ หลังจากนั้นแพทย์จะล้างและเย็บปิดแผล
โดยใส่สายระบายเลือดออกจากแผลลงขวด
ควรปฏิบัติตัวหลังผ่าตัดอย่างไรบ้าง หลังผ่าตัดวันรุ่งขึ้นคุณควรเริ่มบริหารข้อตะโพกแบบเบาๆ เพื่อให้กล้ามเนื้อบริเวณดังกล่าวแข็งแรง และทำให้ข้อตะโพกสามารถกลับมาเคลื่อนไหวได้ใกล้เคียงปกติมากที่สุด แพทย์อาจให้คุณนั่งที่ขอบเตียงและแกว่งเท้าเบาๆ ภายใน 24 ชั่วโมงหลังผ่าตัดหรือเร็วที่สุดเท่าที่จะทำได้ แพทย์หรือนักกายภาพบำบัดจะสอนให้คุณเริ่มก้าวเดินประมาณ 2-3 ก้าวโดยใช้ไม้ท้าช่วยเดินแบบสี่ขา เมื่อแผลติดดีแล้วจึงจะสามารถเปลี่ยนเป็นไม้เท้าได้ ก่อนกลับบ้านแพทย์หรือพยาบาลจะให้คำแนะนำเกี่ยวกับการทำกิจวัตรประจำวันต่างๆ เช่น การเดินไปห้องน้ำ การเปลี่ยนเสื้อผ้า วิธีการนั่ง ยืน หรือเก็บของ หลังจากผ่าตัดประมาณ 1 อาทิตย์ หรือเมื่อแพทย์พิจารณาแล้วพบว่าสภาพร่างกายพื้นฟูดีเพียงพอแล้ว แพทย์จึงจะอนุญาตให้กลับบ้านได้ โดยคุณอาจจะต้องทำกายภาพบำบัดต่อ 2-3 วัน หรือตามที่แพทย์แนะนำ ขณะที่กลับไปอยู่บ้าน คุณจะต้องรับประทานยาและบริหารร่างกายตามที่แพทย์แนะนำอย่างต่อเนื่อง การเดินและการบริหารข้ออย่างเหมาะสมและเริ่มต้นแต่เนิ่นๆ จะทำให้การทำงานสามารถทำงานได้ใกล้ใกล้เคียงปกติมากที่สุด
ข้อเทียมที่เปลี่ยนจะใช้งานได้นานเท่าไร อายุการใช้งานของข้อเทียมแตกต่างกันในผู้ป่วยแต่ละคน โดยขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย เช่น สภาพร่างกายของผู้ป่วย ระดับของกิจกรรมที่ทำ ปริมาณของน้ำหนักที่ลง รวมทั้งข้อเทียมอยู่ในตำแหน่งที่ถูกต้องหรือไม่ สิ่งจำเป็นที่จะต้องระลึกไว้เสมอก็คือ ข้อเทียมมิได้มีความแข็งแรงทนทานเทียบเท่ากับข้อจริง และไม่มีการรับประกันคุณภาพว่าจะสามารถใช้งานได้ตลอดอายุขัยของผู้ป่วย
คุณควรขอคำแนะนำจากแพทย์เกี่ยวกับประเด็นต่างๆตามหัวข้อข้างล่างนี้ ว่ามีผลต่ออายุการใช้งานและประสิทธิภาพการทำงานของข้อตะโพกอย่างไร
|
หลีกเลี่ยงการยกของหนัก